Sunday, 17 December 2017

Sustainable Agriculture leh Thu nawi

Champhai vawh tawh zia hi sawi mai theih pawh a nilo. Buai ve deuh nen duh angin Blog pawh ka update mumal thei lova, min hriatthiamna kan ngen hmasa e. A vawt tawh lutuk a meilum bul a thut reng loh phei chuan computer han khawih tur pawhin kut hi a lo khawng hma khawp mai. Ka blog min hlutpui a min chhiar sak thin tute zawng zawng inchungah a tharin lawmthu ka sawi leh e. In tel lo chuan he blog hian hlutna a nei tlem khawp mai. Thupuiah lut tawh ang :D

Monday, 23 October 2017

Anthocyanin leh Tunlai Sumdawnna

Tunlai hian thlai atang a damdawi siam company chi hrang hrangin sumdawn nan an hmang nasa em em mai a. Entirnan, a bikin heng - IMC, Viva, Magnessa leh green tea te hmang a sumdawnna hi a lar thar hluai mai. Mihring tan a thatna hmachhuan in sumdawnna nen kaih kawpin man to tak takin an product an zuar chhuak thin. Food Supliments ang te, Herbal damdawi ang te leh Ayurvedic emaw Homeopathic damdawi te ang a zawrh chhuah a ni tlangpui thin. Heng an product hrang hrang a an chawi lar pakhat chu Anthocyanin emaw Antioxidants hi a ni awm e. Mihring tana hrisel tak a nih piah lamah taksa a bawlhhlawh leh toxic compounds te paih chhuakin mihring taksa a vawng thianghlim a, natna hrang hrangti damtu ni chiah lovin natna insiam tur ven thei tu a ni thung! Mahse heng product man to tak tak a kan lei te hi a tul chiah em? Kan pawisa kan seng thlawn mai mai em ni tih te hi hriat chian tumin Anthocyanin leh Antixidants te hi i han zir chiang teh ang.
Source: Google
Source: Google

Sunday, 21 May 2017

Taksa tana Thingpui (Tea) in thatna te

                                                         Hming      :       Tea (Thingpui)
                                          Scientific Name      :       Camellia sinensis
                                                         Family      :       Theaceae


                    Mizo te hi thingpui ngaina tak hnam kan  ni a, thenrual pawlna leh inleng te lo kawm nan te, inhmuh khawmna hmunah te kan chawi lar em em leh a tel lova kan awm theih loh pakhat chu thingpui hi a ni a. Heti khawp a kan ngainat nisi hi taksa tan a thatna leh tangkaina hria kan tam lo mai thei. Chuvang chuan i han chhui zau teh ang.

Origin:
               Thingpui hi China atang a rawn chhuak niin an ngai a. China ram thawnthu-ah chuan thingpui hi kum B.C. 2737 khan Shennong hmunah intan a ni tih a sawi a, mahse finfiahna nen a zirchianna-ah chuan Yunnan / Sichuan hi a lo chhuahna ni a ngaih a ni. Ziak ngei a thingpui chungchang ziahna hmasa ber ram pawh China tho a ni. Thingpui hi atirah chuan damdawi a tan a hman thin a ni a, tak deuh in an in thin. Mahse hun kal zelah damdawi atan chauh ni lovin in thin a lo ni ta a ni.

Monday, 8 May 2017

Kan Tan Thlai Ei Phal a ni.

"Pathian chuan heti hian a ti bawk: “Ngai teh u, in ei atân leia thlai, a fanga rah te; thei, a mu neia rah te ka pe a che u; leia ran zawng zawng te, chunglêng sava te leh nungcha lei chunga vâk chi te ei atân hnimhring ka pe bawk a ni,” tiin. Chutiang chu a ni ta mai a."
 -Genesis 1:29-30
A chung a ka thai lan khi kan Bible (Parallel Bible) a Pathian in mihring te a siam tirh a eitur a pek te an ni a. Han ngaihtuah vang vang hian mihringin thlai kan mamawh zia hre tute kan ni awm e. Min siam tuin kan eitur a min pek hmasak ber chu thlai hi a ni tih phat rual a ni a lo. Khawvel tuk verh ah hawizau in Agriculture leh Horticulture te kan han zir ve a, kum 10 dawn lai chu thlai chungchang zir hian keimah tak phei chu ka lo tei vel ta reng mai. Thlai hriselna leh mihring in kan mamawh engkim mai a lo tamzia chu a zir a han zir meuh chuan hriat sen a lo ni lo. Hun rei tawh tak atang khan keima mimal ngaihdanah chuan tuna mi pangaiin kan ei piah lamah thlai tinreng mai hi mihring te tan a tha tur a Pathianin min pek a nih avang hian eiin chaw berah pawh hmang ta ila a va hrisel dawn em tih hi ka rilru-ah a awm reng thin a. Mahse science lam ngaihtuahin fiahna mumal ka hmu thei tlat lo. Mihringin chaw a kan hman thlai te hi han chhiar hian a lo tam lo hle mai a, Thlai chi hrang 100 - 150 vel bak hi khawvel pum ang huap pawhin mihring te hian kan lo ei meuh lova. Kan ei thin bakah hian thlai hrisel tak tak a awm teuh a ni tih hi phat rual erawh chu a ni lo thung. Engpawh nise thlai tin reng mai hi kan tan chaw a hman tlak a lo nih zia chu tunhnai khan a lo lang fiah ta.

Sunday, 12 March 2017

THLAI CHUNGCHANG KAN HRIAT NGAI LOH MAK TAK TE

A hnuai a thlai chungchang tarlan te hi kan la hriat than loh leh Khuanu’n thil a lo siam chikim zia leh ropui zia ti lanh tute an ni thei awm e.

1. Thlai chikhat a hming “Hemlock Water-Dropwart” an tih mai, tur chi khat pai a ni a. A tur hian mihring hmai ti hrawl te ti zengin nui hmel pu reng in min thih tir thei a ni.


Hemlock Water-Dropwart (Oenanthe crocata) hi Italy ram chhung Sardinia chheh vel lui leh dil kam velah hmuh tur a awm ber thin a. He thlai hluahawmna ti zual tu pakhat chu a zung thlum tui tak leh a rim tui em em mai hi a ni. He thlai hian tur chikhat nerve lam khawih chi chak ang reng tak mai a pai a, ‘Sardonic smile’ an tih mai – ngeiawm hmel leh sual hmel tak ang a nui hmel pu in hmai a ti hrawl te a tih zen avangin min siam thei a. Roman ho hunlai khan kum upa tawh lam; mahni a inchawm thei lo leh chawm tu tur nei lo te tih hlum nan an hmang thin a ni. (source)

Friday, 10 March 2017

Samtawk kui tiah dan

Capri Corn in a rawn request angin samtawk kui tiah dan hi rawn tar lan a ni. :D


Mizo                : Samtawk

Scientific         : Solanum aethiopicum L.

English            : Ethiopian Eggplant
Family             : Solanaceae

Samtawk hi solanaceae chhungkaw zing a mi a ni a, kum tluan a duah hliah thei thlai pakhat a ni. Thlasik khawvawh lai erawh chuan a hnah te tlain dormancy a nei ve thin. Khua a vawh loh erawh chuan a tawi leih reng a. Khawlumna ram (tropical region), khawvawt (temperate region) leh a inkar (subtropical region) ah te chin theih vek a ni. Samtawk par hi a sen duk emaw, a eng emaw a var a ni tlangpui thin a. A rah hi a hmin hma a lawh thin a a ni a, a hmin hnu chuan kan ei ngai meuh lo. Samtawk hnah hi hmun thenkhatah chuan an ei fo thin a, a rah aiin a hrisel zawk niin scientific data chuan a chhinchhiah.

Tuesday, 14 February 2017

SAWHTHING CHI DAMDAWI NEN A CHIAH DAN

Tunlai hian sawhthing lin a hun leh tan ta a. A tam venna kan sawi fo damdawi hmang a sawhthing chi siamsa chiah dan hi tlem a zawng han ziak ve leh ila. Sawhthing chi ah hian mit a kan hmuh tham loh a te rannung, rannung tui, natna leh thil dang dang sawhthing lin hnu a tam thlen thei tu a awm nual tih kan hriat a pawimawh. Chung ho ti hlum thei tur chuan uluk tak a damdawi a chiah a pawimawh hle a ni. Damdawi a chiahna chi hi a hrang hrang a awm ve nual a, chungte chu Agriculture Department-ah emaw Horticulture Department-ah emaw mithiam te rawnin a lak chhuah theih a. Chung damdawi hmang a sawhthing chi lin tur te uluk tak a kan chiah chuan sawhthing tam leh eichhetu rannung tam tak kan veng thei dawn a ni.

Training kan pekna ah thlai chi chiah sawi hian loneitute buaina ber pakhat chu 'thlai chi a tam tham si a, engtin nge kan chiah ang?' tih hi a ni ber thin a. Buh chi tur quintal khat chiah pawh a harsa viau turah kan ngai thin bawk si a, hetiang deuh hian keima remhriat dan leh thahnem ngaih dan in vawikhat a chiah teuh theih dan tur kan duang chhin a,a thla hle bakah hna a sawt hle in ka hria.


Saturday, 8 October 2016

BAWKBAWN CHIN DAN

BAWKBAWN CHIN DAN

Botanical hming: Solanum melongena L.
Family:         Solanaceae
Sap hming:   Eggplant, Brinjal
Mizo hming: Bawkbawn (Lushai, Falam & Halkha); Manta (Hmâr & Paite); Babaoh (Mara)

Bawkbawn rah 'purple' rawng
File photo:wikipedia.org

Mizote tui tihzawng chawhmeh pakhat chu Bawkbawn hi a ni awm e. Bawkbawn hi khawthlang ramah chuan Eggplant ti a hriat lar a ni; a chhan chu Bawkbawn chi ţhenkhat hi a rah a vâr a, artui anga a sâwl vang a ni. India khawmualpuiah erawh chuan Brinjal ti a hriat lar a ni a, Arabic leh Sanskrit ţawng aţanga rawn inţan a ni. Europe ramah chuan Aubergine an ti bawk a, chu chu French ţawng a ni.

GM Mustard Hybrid hi eng nge a nih chiah?



Kum 2009-a Bt-Brinjal (Bt-Bawkbawn) India rama chin theih tura sawrkarin a pawmpui tawh (GEAC clearance) mipuiin an dodal nasat em avanga tiam chin awm lova a tangkhang hnu-ah GM Mustard hybrid (GM chu Genetically Modified tihna mai a ni) thawmri kan lo hre leh ta a. Ka thil sawifiah tum hi Mizo ţawng veka dah a harsat avangin Minglish (Mizo+English) ka rawn hmang tel zeuh zeuh dawn a, chhiartuten in lo hrethiam a ni ang chu.


Source: Google image search

Sunday, 11 September 2016

Purun Chin Dan

Hming                   :     Purun
Sap Hming            :     Onion
Vai Hming             :     Pyaz
Scientific Name          :     Allium cepa L.
Family                   :    Alliaceae
 
 
          Purun hi Central Asia vel atang a lo chawr chhuak ni a ngaih a ni a (Vavilov, 1951), khawvel hmun hrang hrang ah chaw hmeh atan leh thil dang a tan hman thin a ni. A hmanna langsar zual te chu -
 
  • Chawhmeh ti rimtui tu atan leh ti tui tu atan.
  • Pho ro emaw, vur khal a dah that emaw, tin (can) emaw pickle siam nan ten hman thin a ni.
  • Purun hian natna do theihna a neih avangin thlai dang nen a sawngbawl pawlh atan te hman thin a ni.
  • Purun dip al (Onion salt) an tih mai hi purun rep ro den dip atangin an siam thin bawk a ni.
Purun hian vaitamin tha hnem tak mihring taksa mamawh a pai teuh a. Vaitamin A, B, C te bakah carbohydrates te, calcium te leh mineral te a pai hlawm a. Damdawi atan pawh hman a ni thin a ni. Khawsik, Khuh benvawn, mittha lo te, rannung she leh vun natna ah pawh Purun hi damdawi atan an hmang thin a.
 

Tuesday, 6 September 2016

Dumbcane Chungchang Sawizauna

Tunlai hian Internet lamah Dumbcane hlauhawm zia uar takin an theh darh nasa em em a. Thil hi a nihna bak a sawi a nih tawh chuan mi tam tak tan chuan zir chian leh chhui chian harsa a nih avangin awih ber tur hriat hran a har thin a. Internet-ah hian thudik tawk lo vawrh darh hi a nasat em avangin mithiam zawk te cho chhuah nan tlem in i han chhui zau deuh teh ang.

Dumbcane chu enge?

Dumbcane hi Dieffenbachia tih pawh a sawi thin a ni a, hei hi a genus niin Dumbcane (Dieffenbachia) kan tih ang hi chi (species) 56 vel lai a awm a, heng ho zawng zawng hi Araceae family hnuai a awm vek niin, Anthurium, Dawl (Colocasia spp.), Philodendron te nen pawh family hi an intawm a ni. He mi family chhung a thlai awmte hian a tlangpuii Calcium Oxalate an pai deuh vek hlawm a. Hei vang hian sawngbawl loh emaw a hlang a ei chuan hrawk a ti thak a, awm nuam lo takin min siam thei a ni.

Sunday, 7 August 2016

Tomato Chin Dan

Tomato chu enge a nih?


Botanical Hming   : Lycopersicn esculentum Mill.
Family                    : Solanaceae
Origin                     : South America.

  • Tomato hi thlai zing a ngaihhlut hlawh ber pakhat a ni a, khawvel pumpuiah an ching in an ei thin a ni.
  • Vaitamin leh minerals min pe tu thlai zing a pawimawh ber pakhat a ni.  
  • England ah chuan duat takin ‘Love of apple’ tiin a hming an phuah a.
  • India ramah erawh chuan an ngaihlut em avangin ‘Poor man’s orange’ tiin an koh thin thung.

Tuesday, 24 May 2016

FU CHIN DAN

Fu hi thlai pawimawh tak zing a mi a ni a. Khawvel a Chini kan ei 78.2% zet mai hi fu anga kan hmuh a ni. India ram a thlai chin nan a ram kan hman 3.36% ngawt mai hi fu hian a awh a ni. India ram a fu chin nasat zualna ram te chu – Uttar Pradesh, Tamil Nadu, Kerala, Karnataka, Andhra Pradesh, Maharashtra leh Gujarat te hi an ni.

Monday, 9 May 2016

PESTICIDES HMAN DAN:

Pesticides kan tih hian thlai eichhetu rannung, hmuar (natna) emaw hlo (weeds) tihlumtu emaw dotu kan ti thei awm e. Pesticides hi group hrang hrangah thenhran ani a. Chungte zinga larzualte chu:
 
1. Insecticides    :    Rannung control-na

2. Fungicides     :    Hmuar (Fungi) leh bacteria control-na

3. Weedicides or herbicides  : Hlo emaw hnim control-na
 
4. Rodenticides  :   Zuva control-na

5: Nematicides   :   nematode control-tu

6: Antibiotics etc.....

Thursday, 31 March 2016

KIWI CHIN DAN LEH ENKAWL ZUI DAN

Sap hming : Kiwi Fruit
Scientific hming : Actinidia deliciosa
Family hming : Actinidiaceae
 
Kiwi thei hi kum 1960 hma lam kha chuan “China Sunhlu” tih hlir a hriat leh koh thin an ni a. China ram deuh chauh ah a awm thin a ni nghe nghe. 1960 hnulamah erawh chuan New Zealand ramah an ching nasa em em a, khawvel hriat a a lo lar chhuahna pawh New Zealand zawk hi a lo ni ta a ni. New Zealand mite hian an ram a sava chikhat “Kiwi”an tih mai, hmul tlem te nei leh rawng uk deuh nen a he thei hi a in an em avangin ‘Kiwi Thei” tiin a hming an vuah a, he thei ching nasa leh ti lar tute an nih bawk avangin “Kiwi Thei” tih hi khawvel in kan lo hriat dan chu a ni ta a ni. New Zealand ram mite hian an ngaihsan em avang leh sum lak luh nan an hman nasat em avangin an ram chhinchhiahna thlai ah hial an lo hmang ta a ni.

Monday, 14 March 2016

Thei Zar Hlawi Dan leh Enkawl Dan

CANOPY MANAGEMENT OF FRUIT TREES

            Pruning chu thlai a zar leh a kung thenkhat hlawi leh sahthlak hi a ni ber a, chumi kan tih nachhan chu thlai pianzia a lo dik zawk nan te, a than a that zawk nan te, a par leh a rah a lo tam nan te, thlai rah tui zawk kan neih theih nan leh thingkung zar tha lo siamthat nan te ani. Thingkung chu a zar hlawi (Pruning) tel lova than tir tawp mai chuan a rah te a tlem duh bik a, chuvang chuan a zar hlawi ngei mai hi a tha viau ani.

Thlai thenkhat erawh chuan zar hlawi an mamawh lem lova, a bikin khawlum thlai (Tropical Fruit Crops), a hnah tlakawlh ngailo chi, entirnan theihai te ang chi hi chu a zar hlawi miah lo pawh in tha tak in a rah thei thin a, a zar chhia leh rannung remaw natna in a ei te chauh paih thin ani.

Thlai Tan a Leitha Hman Tur Leh Hman Dan

NUTRIENT MANAGEMENT
C. Lalhriatpuia
Dy. Project Director
ATMA
Champhai District

            Thlai te pawh hi mihring leh ran te ang tho a chaw tha mamawh an ni a. An taksa bung hrang leh a hnah leh a rah tha tak a insiam tur chuan chaw tha tak kan pek ve thin hi kan tih tur pawimawh tak te zing a mi a ni awm e.

            Thlai te tha tak a an than theih nan a hnuai a tar lan ang te hi an mamawh a-

1) Carbon
2) Hydrogen          Pek ngai lovin boruak atangin an hmu thin.
3) Oxygen

4) Nitrogen
5) Phosphorus Primary nutrients
6) Pottassium

7) Calcium
8) Magnesium   Secondary nutrients
9) Sulphur

10) Iron
11) Manganese
12) Zine
13) Copper            Micro nutrients
14) Boron
15) Molybdenum
16) Chloride 
17) Sodium

Tuesday, 1 March 2016

Vaimim Chin Dan

Common name: Maize, Corn
Mizo hming: Vaimim
Scientific name: Zea mays L.
Family: Poaceae
             
Vaimim hi Buh tih lo-ah chuan Mizote thlai chin tam ber a ni awm e. Vaimim hi chi hrang hrang a awm a, chungte chu: Char-ei, Mimban, Puakzo (Zea mays var. everta), Khalkha (Project Vaimim) leh Mimbanlo te a ni. Khalkha hi India state dangah te an ching ber a, hei hi ranchaw atana hman ber a ni. 
Vaimim chin dan chu kan hre theuhvin a rinawm a, amaherawhchu, thar hlawk zawk tura hriattur thenkhatte erawh kan hre vek kher lo mai thei. Heta Vaimim chin dan ziak hi kan ram tlangramah chuan a hman tak tak theih lo anga (hman theih lo mahse a chin dan nawlpui a hriat theih awm e), leilet-ah erawh a hman theih thung ang.

Monday, 16 November 2015

Mizoram Thlai Pawimawh Leh Langsar Zual Deuh Te


                Khawvel hmasawnna leh changkannain a kentel a ni chek anga, kan thalai tam tak zingah pawh kan thlai chin thinte a Mizo hming pawh hre lo kan tam ta hle mai. Kan thlai chin thin te hriat hran a awlsam nan a thlalak nen tarlan a ni a, chhiartuten in hlawkpui ngei kan beisei.



1. BUH
Common name: Paddy, Rice
Scientific name: Oryza sativa L.
Family: Poaceae
             Mizote thinlungah Buh leh Chaw tih hian inkungkaihna tha tak a nei awm e; a chhan chu Buh tello chuan Chaw ei-ah pawh kan inngai lo a, puar lo riaua inhriatna kan neih thin avangin. Buh a telloh avang hian kan puarlo a ni lo a, puar lo a kan inhriatna vang mai mai chauh a ni e, hei hi psychological function of food tiin an sawi thin.

Sunday, 4 October 2015

SAWHTHING EICHHETU RANNUNG LEH A NATNA LAKA VEN LEH ENKAWL DAN

Sawhthing (Zingiber officinale Rosc., Family: Zingiberaceae)

Sawhthing
File photo: netherbs.com
Sawhthing hi sumchang thlai chin pawimawh tak pakhat a ni a. Kan ramah pawh kan ching nasa hle a, kan chin tam hu ang chuan kan thar hlawk lo hle thung. Kan thar hlawkloh chhan hrang hrang awm mah se, a eichhetu rannung leh natna vang hi a ni tlangpui thin. Chung eichhetu rannung leh natna laka ven leh enkawl dan chu tawite-in i lo tarlang dawn teh ang.